Birleşmiş Milletler Kadın Birimi (UN Women), yapay zekâ sistemlerinin kadınlara yönelik önyargıları yeniden ürettiğine, dijital şiddeti artırdığına ve kadınların teknoloji ekosistemindeki temsiliyetini zayıflattığına dikkat çekti. Kurum, 6-7 Temmuz tarihlerinde İsviçre’nin Cenevre kentinde düzenlenecek Yapay Zekâ Yönetişimine İlişkin Birleşmiş Milletler Küresel Diyaloğu ile 7-10 Temmuz’daki AI for Good Küresel Zirvesi öncesinde yayımladığı değerlendirmede, kapsayıcı yapay zekâ politikalarının artık bir tercih değil zorunluluk olduğunu vurguladı.
133 Yapay Zekâ Sistemi İncelendi
UN Women’ın paylaştığı verilere göre 133 farklı yapay zekâ sistemi üzerinde gerçekleştirilen araştırmada, sistemlerin yüzde 44’ünün toplumsal cinsiyet önyargısı, yüzde 26’sının ise hem toplumsal cinsiyet hem de ırk temelli önyargılar içerdiği belirlendi.
Buna karşın pazarlama sektöründe yapay zekâ kullanımının hızla yaygınlaşmasına rağmen, pazarlamacıların yalnızca yüzde 51’i yapay zekâ tarafından üretilen yaratıcı içerikleri yayımlamadan önce insan denetiminden geçiriyor.
Yapay Zekâ Kadınları Kalıp Rollere Hapsediyor
Araştırmalar, Büyük Dil Modelleri’nin (LLM) kadınları çoğunlukla “ev”, “aile” ve “çocuk” kavramlarıyla ilişkilendirirken; erkekleri “kariyer”, “maaş”, “iş dünyası” ve “yönetici” gibi kavramlarla eşleştirdiğini ortaya koyuyor.
Daha dikkat çekici bulgulardan biri ise, bazı sistemlerin kadınları “cinsel nesne” veya “eşinin malı” şeklinde tanımlayan kadın düşmanı ifadeler üretebilmesi oldu. UN Women’a göre bunun temel nedeni, yapay zekâ modellerinin yıllar boyunca oluşmuş önyargılı veri setleriyle eğitilmesi.
Politika Eksikliği Eşitsizliği Kalıcı Hale Getirebilir
UN Women verilerine göre 138 ülkenin yalnızca 24’ü ulusal yapay zekâ stratejisinde toplumsal cinsiyet konusuna yer verirken, sadece 18 ülke toplumsal cinsiyete duyarlı düzenlemeler geliştirmiş durumda.
Kurum, gerekli düzenlemelerin yapılmaması halinde mevcut önyargıların geleceğin yapay zekâ sistemlerine kalıcı biçimde yerleşebileceği uyarısında bulunuyor.
Yapay Zekâ Dijital Şiddeti Büyütüyor
UN Women, yapay zekâ destekli dijital şiddetin özellikle kadınları ve kız çocuklarını hedef aldığını belirtiyor.
Araştırmaya göre kadın hakları savunucuları, gazeteciler ve aktivistlerin yaklaşık dörtte biri yapay zekâ destekli çevrim içi şiddete maruz kaldığını bildiriyor. Katılımcıların yüzde 12’si kişisel görüntülerinin izinsiz yayımlandığını, yüzde 6’sı ise deepfake içeriklerle hedef alındığını ifade ediyor.
Kurum, yapay zekâ ile üretilen sahte görüntü ve videoların yaygınlaşmasının dijital istismar riskini önemli ölçüde artırdığına dikkat çekiyor.
Kadınlar Yapay Zekâ Ekosisteminde Yeterince Temsil Edilmiyor
UN Women verilerine göre kadınlar küresel yapay zekâ iş gücünün yalnızca yüzde 30’unu oluşturuyor.
Bilim, teknoloji, mühendislik ve matematik (STEM) alanlarında da kadın temsilinin düşük olması, geliştirilen sistemlerin toplumun tamamını yansıtmamasına neden oluyor.
Otomasyonun Etkisi Kadınları Daha Fazla Etkileyecek
Rapora göre yapay zekâ sektörünün dışında çalışan kadınların, otomasyon nedeniyle yüksek risk altında bulunan mesleklerde çalışma olasılığı erkeklere göre yaklaşık iki kat daha fazla.
UN Women, yapay zekâ kaynaklı eşitsizliklerin yalnızca cinsiyetle sınırlı kalmadığını; engellilik, sosyoekonomik durum, coğrafya ve etnik köken gibi alanlarda da dezavantajları artırabileceğini belirtiyor.
Kapsayıcı Yapay Zekâ Markalara Rekabet Avantajı Sağlıyor
UN Women öncülüğündeki Unstereotype Alliance tarafından gerçekleştirilen küresel araştırma ise kapsayıcı yapay zekâ ve reklamcılık uygulamalarının işletmelere doğrudan ticari katkı sağladığını ortaya koyuyor.
- Kısa vadeli satışlarda %3,46 artış
- Uzun vadeli satışlarda %16,26 büyüme
- Tüketicinin ilk tercihi olma olasılığında %62 artış
- Fiyatlandırma gücünde %54 artış
- Müşteri sadakatinde %15 yükseliş
Haziran 2026’da yayımlanan “3C Rehberi: Kapsayıcı Bir Yapay Zekâ Yaklaşımı İçin Gerekli Beceriler” ise pazarlamacılara önyargılardan arındırılmış yapay zekâ kullanımı konusunda yol gösteriyor.
Türkiye’den Dijital Şiddete Karşı Rehber
UN Women Türkiye ile Birleşmiş Milletler Nüfus Fonu (UNFPA) Türkiye de yapay zekâ destekli dijital şiddete karşı farkındalığı artırmak amacıyla “Kadınlara ve Kız Çocuklarına Yönelik Dijital Şiddete Noktayı Koy” kampanyası kapsamında Dijital Şiddet / Teknoloji Destekli Cinsiyete Dayalı Şiddet Rehberi‘ni yayımladı.
Rehbere göre dünya genelinde her iki kadından biri yaşamı boyunca en az bir kez dijital şiddete maruz kalırken, kadınların çevrim içi istismar yaşama olasılığı erkeklere göre 27 kat daha yüksek. Türkiye’de ise genç internet kullanıcılarının yaklaşık beşte biri dijital şiddet deneyimlediğini belirtiyor.
UN Women’dan Çağrı
UN Women, yapay zekânın geliştirilmesi, uygulanması ve yönetişimi süreçlerinde kadınların ve kız çocuklarının haklarının merkeze alınması gerektiğini vurguluyor. Kuruma göre güvenli, kapsayıcı ve etik ilkelerle geliştirilen yapay zekâ; kalıp yargıları azaltabilir, temsil çeşitliliğini artırabilir ve dijital erişilebilirliği güçlendirebilir. Bunun gerçekleşebilmesi ise hükümetler, teknoloji şirketleri, araştırmacılar ve sivil toplum kuruluşlarının ortak hareket etmesine bağlı.
